Edukacja Felietony Kynologia Zdrowie

O psach ras brachycefalicznych.

Badania anatomoporównawcze gatunku psa domowego (Canis lupus f. domestica) pozwoliły wyróżnić trzy morfotypy: mesaticefaliczny (średniogłowy), dolichocefaliczny (długogłowy) i brachycefaliczny (krótkogłowy).

Tak wyraźnych różnic w budowie anatomicznej głowy nie obserwuje się u żadnego innego gatunku. W psiej populacji najwięcej osobników zalicza się do morfotypu mesaticefalicznego, a najmniej do brachycefalicznego (1).

Fot. Psiefotki

Mianem psów ras brachycefalicznych określa się typ psa o cechach morfologicznych głowy charakteryzujących się tzw. kątem czaszkowo – twarzowym w przedziale 9°, a 14° (2,3,4). Częściej stosuje się szereg pomiarów dzięki ustalonym punktom na czaszce (kraniometrię). Jednak otrzymane w ten sposób wartości bezwzględne, z powodu znacznych różnic w morfologii szkieletu głowy, nie mają zastosowania praktycznego. Dlatego wylicza się wartości względne, czyli indeksy, których opracowano bardzo wiele. Nie wszystkie indeksy można zastosować przyżyciowo, ze względu na możliwość ustalenia punktów pomiarowych wyłącznie na szkielecie czaszki.

Najpopularniejszym i wystarczająco dokładnym indeksem, uwzględnianym przez wielu autorów (3, 5, 6, 7), jest indeks czaszkowy Evansa (8), który może być stosowany w przyżyciowej ocenie psa, a więc z praktycznego punktu jest bardzo przydatny. Porównuje się w nim stosunek następujących wartości: największą szerokość głowy (SG) do jej największej długości (DG): SG/DG x 100 Ryc. 1. Według Evansa indeks ten dla psów dolichocefalicznych wynosi około 50, a brachycefalicznych powinien wynosić około 100. Natomiast wartości pośrednie charakteryzują psy mesaticefaliczne. Do najbardziej powszechnych ras brachycefalicznych zaliczamy wszystkie buldogi, mopsy i pekińczyki oraz boston teriery, shih tzu, chihuahua, Cavalier King Charles spaniel i mniej popularne shar-pei, Ihasa apso.

Wymienione rasy, ze względu na charakterystyczne cechy budowy ich morfotypu są narażone na schorzenia różnych narządów, między innymi cierpią na zespół wad anatomicznych, określanych wspólnym mianem – syndrom oddechowy ras brachycefalicznych BAS (Brachycephalic Airway Syndrome) oraz powiązane z nimi problemy gastryczne, jak również mają problemy z termoregulacją, a także kardiologiczne, okulistyczne, wady zgryzu, alergie i problemy dermatologiczne. Zespół brachycefaliczny jest chorobą wrodzoną i progresywną, której objawy kliniczne zaostrzają się z wiekiem, a często stają się niebezpieczne dla zwierzęcia jeszcze przed ukończeniem pierwszego roku życia.

Zaburzenia budowy anatomicznej, prowadzące do wymienionych problemów to: skrócona trzewioczaszka, przerośnięta błona śluzowa małżowin nosowych, zwężone nozdrza przednie, zapadnięte i przerośnięte skrzydełka nosa, makroglosja, przedłużone i/lub pogrubione podniebienie miękkie, bardziej doogonowe ułożenie podniebienia twardego względem ostatniego zęba trzonowego, zmieniony układ przestrzenny jamy nosowej, przemieszczone małżowiny nosowe tylne do nozdrzy tylnych, przerost migdałków i wywinięcie krypt migdałkowych, zapaść i/lub niedorozwój krtani, zapaść tchawicy i/lub oskrzeli, niedorozwój tchawicy, deformacje szczęki i/lub żuchwy, nieprawidłowości ułożenia zębów (wady zgryzu), stromo ułożone kanaliki łzowe, anomalie zatok czołowych (niedorozwinięte zatoki czołowe, a u mopsów ich zupełny brak), nadmiernie rozbudowane fałdy skóry na grzbiecie nosa (9).

Zespół oddechowy to groźna jednostka chorobowa przebiegająca z objawami chrapania, sapania, duszności, niedotlenienia, zasinienia w konsekwencji może prowadzić do nietolerancji wysiłkowej, omdleń oraz zaburzenia termoregulacji (hipertermii). Objawy te wynikają ze stałego zwężenia dróg oddechowych, na skutek wytworzonego dużego podciśnienia, które zwiększa opory oddechowe, te z kolei powodują wzrost szybkości przepływu powietrza przez nos i krtań oraz następowe wciągnięcie fałdu podniebienia miękkiego do światła głośni, co dalej pogarsza przepływ wdychanego powietrza. Wtórnie dochodzi do powstania anomalii czynnościowo – anatomicznych jamy nosowej, krtani, tchawicy oraz oskrzeli. Mięśnie klatki piersiowej, brzucha i przepony w celu zapewnienia prawidłowej wentylacji płuc, muszą wykonywać wzmożoną pracę, co równocześnie przekłada się na zwiększenie zapotrzebowania na tlen oraz wystąpienie zaburzeń termoregulacji. Wraz ze wzrostem temperatury ciała zapotrzebowanie na tlen rośnie jeszcze bardziej, co dodatkowo wymusza wzmożoną pracę mięśni oddechowych, powodując dalsze nakręcanie kaskady patologii. Oprócz objawów ze strony układu oddechowego u psów z zespołem ras brachycefalicznych występują objawy ze strony układu pokarmowego, takie jak niechęć do przyjmowania pokarmu, bolesność przy połykaniu pokarmu, ślinienie, wymioty, zwłaszcza w momencie ekscytacji zwierzęcia lub po ekspozycji na ciepło. Nadmierne podciśnienie w drogach oddechowych sprzyja zarzucaniu treści żołądkowej do przełyku oraz treści dwunastnicy do żołądka, co może powodować zapalenie i atonię odźwiernika, zapalenie przełyku, refluks przełykowy, refluks żołądkowo-dwunastniczy, rozszerzenie przełyku czy przepuklina rozworu przełykowego (9).

Psy odznaczają się specyficznym mechanizmem termoregulacji – zianiem, w ten sposób wydychają powietrze wraz z nadmiarem wody. Proces ten jest ułatwiony za pomocą bocznego gruczołu nosowego, glandula nasalis lateralis, który poprzez wydzielanie płynu do przedsionka nosa wzmaga parowanie wody i szybką wymianę ciepła. Prawidłowo zbudowany nos i boczny gruczoł nosowy odpowiada za około od 19 do 36% procesów skutecznej termoregulacji. Funkcjonowanie tych gruczołów jest podobne do funkcji gruczołów potowych u ludzi. Ze względu na skróconą kufę i nos u psów brachycefalicznych, mają one upośledzony proces ziania, zwłaszcza przy podwyższonej temperaturze otoczenia, co znacznie zwiększa u nich ryzyko udaru cieplnego (10). Problemy z termoregulacją pogłębiają się jeszcze bardziej u psów z nadwagą, gdyż wzrost masy ciała jest dodatnio skorelowany z częstością i intensywnością występowania stresu cieplnego (11).

Psy ras brachycefalicznych uznaje się za predysponowane do zastawkowego zwężenia tętnicy płucnej oraz podzastawkowego zwężenia aorty, które są wadami wrodzonymi serca. Zastawkowe zwężenie tętnicy płucnej jest najczęściej występującą wadą wrodzoną u psów. U buldogów angielskich jest to wada dziedziczona autosomalnie recesywnie. Jej pozostałe postaci, tj. zwężenie podzastawkowe oraz nadzastawkowe, spotyka się rzadko. Zastawkowemu zwężeniu tętnicy płucnej typu A, które wiąże się z pogrubieniem płatków tej zastawki oraz z ich częściowym zrośnięciem, często towarzyszy tętniak poststenotyczny. Typ B jest związany z wyraźnym pogrubieniem zastawek i ich ograniczoną ruchomością oraz z hipoplazją pierścienia zastawki płucnej. W przypadku tej formy wady poszerzenie pozastenotyczne jest rzadkie. Pozostałe typy zwężenia tętnicy płucnej oraz anomalia tętnic wieńcowych są znacznie rzadsze. Zgodnie z najnowszymi doniesieniami zwężenie zastawki tętnicy płucnej rozpoznaje się u 34% psów z wadami wrodzonymi, z czego w 82,7% przypadków stanowi ono wadę izolowaną. Wadę tę rozpoznaje się częściej u psów samców (58,9%), a diagnoza jest stawiana między 5, a 24 miesiącem życia (12).

Większość psów ras krótkoczaszkowych, ma zbyt długie szpary powiekowe, by zapewnić odpowiednią ochronę wydatnym gałkom ocznym (13). Nawet kiedy zwierzęta są w stanie efektywnie mrugać, ich powieki nie domykają się całkowicie lub dzieje się to za rzadko, by zapewnić właściwe nawilżenie elementów przedniej powierzchni oka – rogówki. Taka sytuacja powoduje ciągłą ekspozycję oka na czynniki środowiskowe, co może prowadzić do rozmaitych chorób wśród których wyróżnia się między innymi: uszkodzenia i wrzody rogówki, naczyniowe zapalenie rogówki, pigmentowe zapalenie rogówki, zwłóknienie rogówki. Wymienione dolegliwości, którym dodatkowo może towarzyszyć zespół suchego oka upośledzają przejrzystość rogówki i mogą skutkować bólem oraz osłabieniem zdolności widzenia (14, 15).

Zaburzenia składające się na zespół okulistyczny psów brachycefalicznych analogicznie jak opisany wyżej zespół oddechowy, obejmuje szereg zaburzeń. Należy do nich, oprócz zbyt długich szpar powiekowych i ich niedomykania, entropium przyśrodkowych kącików oczu, przy którym powieki dolne na odcinkach przylegających do tych kącików podwijają się do wewnątrz i odstają do góry, przez co zakrywają lub zamykają ujścia kanalików nosowo-łzowych (14, 17, 18). Nadmierne łzawienie i związane z nim powstawanie zacieków pod oczami, spowodowane przez niewystarczające odprowadzanie łez przez kanaliki. Skutkiem bywa zapalenie skóry tych okolic związane z jej ciągłym zawilgoceniem. Obecność dodatkowych rzęs wyrastających z mięska łzowego lub włosów na fałdzie nosowym drażniących rogówkę6 i powodujących jej zapalenie (14, 15, 19). Mianem mięska łzowego określa się wyniesioną grudkę tkanki gruczołowej pokrytej spojówką, zlokalizowaną w wewnętrznym kącie oka. Zmniejszoną wrażliwość rogówki w porównaniu z psami mezocefalicznymi i dolichocefalicznymi (14,15,16). Ilościowe lub jakościowe zaburzenia produkcji łez, które mogą pośrednio prowadzić do pogłębiania się uszkodzeń rogówki. Problemy wynikające z niewielkiej głębokości oczodołów, które zapewniają znacznie gorszą ochronę gałek ocznych niż głębiej osadzone oczodoły psów mezocefalicznych i dolichocefalicznych (14, 15, 16). Ta cecha anatomiczna, zwłaszcza w połączeniu ze zbyt długimi szparami powiekowymi, sprzyja wystąpieniu wytrzeszczu pourazowego, który oznacza zaklinowanie krawędzi powiek za równikiem gałki ocznej. W efekcie dochodzi do upośledzenia możliwości mrugania, a tym samym ochrony przedniej części gałki ocznej, co może grozić jej utratą. Uraz taki często wiąże się z uszkodzeniem nerwu ocznego oraz mięśni oka. Jeśli pacjent nie otrzyma szybkiej pomocy, dochodzi do nadmiernej ekspozycji oka, co prowadzi do powstawania jego owrzodzeń, a w efekcie nawet pęknięcia.

Psy mają 42 zęby stałe o ustalonym wzorze zębowym przedstawionym w formie ułamka zwykłego, gdzie w liczniku jest połowa łuku górnego, a w mianowniku połowa łuku dolnego: 3142/3143 (20). Skrócona kufa u psów brachycefalicznych, a co za tym idzie brak miejsca na pomieszczenie wszystkich zębów prowadzi do występowania wad zgryzu.  Związana jest z tym tendencja do osadzania się kamienia nazębnego, a w konsekwencji zapalenia dziąseł (21). Psy krótkoczaszkowe z powodu występującego przodozgryzu mają na tyle duży problem z pobieraniem pokarmu, że niektóre firmy produkujące karmę, oferują ją w odpowiednich kształtach ułatwiających zjedzenie przez te psy. Szczęka u psów brachycefalicznych jest za krótka w porównaniu do żuchwy, dlatego może dojść do urazowy kontaktów między siekaczami szczęki, a twardą żuchwą, co często prowadzi do zapalenia i martwicy miazgi w siekaczach szczęki (22). W wyniku skrócenia szczęki na podniebieniu twardym tworzą się silnie wyrażone fałdy podniebienne, między którymi mogą się zbierać resztki pokarmowe, sierść stanowiące pożywkę dla osadzających się bakterii, prowadzi to do chronicznego zapalenia podniebienia (22). Problem z uzębieniem dotyka prawie 14% psów ras brachycefalicznych (23).

Atopia to częsta choroba ras brachycefalicznych, cechująca się nadwrażliwą reakcją na alergeny środowiskowe. Uważa się, że na przykład u mopsów jest dziedziczna, ale nie określono jeszcze dokładnie sposobu dziedziczenia. Na tę chorobę częściej zapadają suki. Pojawia się w szerokim zakresie od 6 miesięcy do 7 lat. Może występować sezonowo. Cechują ją świąd, rumień i samouszkodzenia z wtórnymi zakażeniami bakteryjnymi. Kolejne schorzenie, nazywanym plamy soczewicowate mnogie, opisano jako dziedziczną formę plam barwnikowych (prawdopodobnie dziedziczenie autosomalne dominujące), ale mogą to być tylko naskórkowe znamiona barwnikowe. Krótkoczaskowce są predysponowane do wyprzeń na fałdach twarzowych, które powstają w wyniku ocierania się i mechanicznego podrażnienia dwóch fałdów przeciwstawnych skórnych. Prowadzi to do zmian w postaci zakażenia i zapalenia powierzchni skóry, niekiedy bardzo rozległych i głębokich.  Na niektóre choroby skóry, spowodowane zakażeniami wirusowymi, są bardziej wrażliwe rasy brachycefaliczne, do takich schorzeń należą zmiany barwnikowe związane z wirusem – papilloma. Mogą mieć podłoże genetyczne. Przy tej chorobie występują szorstkie, czarno zabarwione płytki w pachwinach, na brzuchu, dolnej powierzchni klatki piersiowej i szyi. Nie zanikają i mogą przekształcić się w groźnego raka płaskonabłonkowego (24, 25).

Bibliografia:

  1. M. Kupczyńska. Anatomia kliniczna jamy nosowej i zatoki czołowej psa domowego (Canis lupus f. domestica). Wyd. SGGW; 2007: 25.
  2. A.M. Dicke M. Sullivan. The effect of obliquity on the radiographic appearance of temporomandibular joint in dogs. Vet Radiol Ultrasound; 2001:42(3), 205-217.
  3. S. Regodon, A. Robina, A. Franco, J.M. Vivo, Y. Lignereux. Determination radiologique et statistique des types morphologiques craniens chez le chien: dolochocephalie, mesocephalie et brachycephalie. Anat Histol Embryol; 1991, 20: 129-138.
  4. S. Regodon, J.M. Vivo A. Franco, M. T. Guillen, A. Robina. Craniofacial angle application. Ann Anat; 1993: 175 (4), 361-363.
  5. M. Janeczek, A. Chrószcz, M. Wojnar, N. Pospieszny. Analiza kraniometryczna czaszek psów american staffordshire terier. Medycyna Wet; 2005, 61 (7), 789-791.
  6. V. Onar, S. Ozcan, G. Prazvant. Skull typology of adult male kangal dogs. Anat Histol Embryol.; 2001, 30, 41-48.
  7. V. Onar. A morphometric study of the skull of the german shepherd dog (Alsatian). Anat Histol Embryol; 1999, 28, 253-256.
  8. H. E. Evans. Miller’s Anatomy of the dog. W. B. Saunders Company, Philadelphia; 1993.
  9. A. Lisowski, W. Niżański, J. Szulc. Problemy zdrowotne ras brachycefalicznych. Przewodnik PSLWMZ. Wyd. Galaktyka. 2021.
  10. R. Parker, M. R. Tivers. Strategies for the management and prevention of conformation-relatedrespiratory disorders in brachycephalic dogs. Veterinary Medicine: Research and Reports, 2015, 6: 219–232.
  11. M.S. Davis, S. L. Cummings, M. E. Payton. Effect of brachycephaly and body condition score on respiratory thermoregulation of healthy dogs; 2017, J. Am. Vet. Med. Assoc., 251 (10): 1160–1165.
  12. C. Bussadori, M. Bagardi, R. Rizzi, M. Papa, D. Pradelli, M. Polli, P. G. Brambilla. Epidemiological study of congenital heart diseases in dogs: Prevalence, popularity, and volatility throughout twenty years of clinical practice; Published: July 27, 2020, https://doi.org/10.1371/journal.pone.0230160
  13. F. C. Stades, M. H. Boeve, A. van Der Woerdt. Palpebral fissure length in the dog and the cat. Prog Vet Comp Ophthalmol; 1992, 2:155-161.
  14. D. J. Maggs, Eyelids. In D. J. Maggs, P. E. Miller, R. Ofri (eds): Slatter’s Fundamentals of Veterinary Ophthalmology, 4th ed. St. Louis: Saunders Elsevier; 2008, 107-134.
  15. K. N. Gelatt, R. D. Whitley. Surgery of the eyelids. In K. N. Gelatt, J. P. Gelatt (eds): Veterinary Ophthalmic Surgery. St. Louis: Saunders Elsevier; 2011, 89-140.
  16. A. Van Der Woerdt. Adnexal surgery in dogs and cats. Vet Ophthalmol; 2004, 7:284-290.
  17. Yi NY, S. A. Park, M. B. Jeong et al. Medial canthoplasty for epiphora in dogs: A retrospective study of 23 cases. JAAHA 2006; 42:435-439.
  18. F.C. Stades, M. H. Boeve. Correction for medial canthus entropion in the Pekingese. Trans Intl Soc Vet Ophthalmol; 1986.
  19. F. C. Stades, R. R. van de Sandt, M. H. Boeve. Clinical aspects and surgical procedures in trichiasis. Tijdschr v Dierg;  1993, 118:38-39.
  20. K. Krysiak, K. Świeżyński. Anatomia zwierząt. Tom 2. Wyd. PWN; 2001, 100-101.
  21. J. Bellows, M. L. Berg S. Dennis, R. Harvey, H. B. Lobprise, C. J. Snyder, A. E. S. Ston, A. G. Van de Wetering; 2019 AAHA dental care guidelines for dogs and cats. J. Am. Anim. Hosp. Assoc., 55: 1–21.
  22. F. Hale. Stop brachycephalism, now! 2013; CVJ, Veterinary Dentistry, 54: 185–186.
  23. D. G. O’Neill, C. Pegram, P. Cocker, D. C. Brodbelt, D.B. Church, R.M.A. Packer. Unravelling the health status of brachycephalic dogs in the UK using multivariable analysis. Scient. Rep; 2020, 10: 17251.
  24. A. Gough, A. Thomas. Breed predispositions to disease in dogs, cats. 2004, Blackwell Publishing Ltd. Oxford.
  25. Z. Gliński, K. Kostro. Choroby zakaźne psów i kotów. 2005; PWRiL, Warszawa.
Katarzyna Olbrych
Doktor nauk weterynaryjnych, adiunkt w Instytucie Medycyny Weterynaryjnej, SGGW. Związana z Katedrą Nauk Morfologicznych. Autorka wielu publikacji naukowych, recenzent i promotor prac dyplomowych. Współtworzy Fundację Zwierzogród, zajmującą się pomocą zwierzętom i zooterapią. Jest członkiem Rady Krajowego Instytutu Hodowli Zwierząt Towarzyszących. Prywatnie prowadzi praktykę lekarsko-weterynaryjną i jest opiekunką psów i kotów.